Để cây ca cao trở thành sinh kế lâu dài, vùng trồng cần được chuẩn bị đồng bộ về giống, kỹ thuật, đầu ra và nguồn lực đầu tư.
Thay đổi cách tiếp cận từ hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hoạch đến thu mua chế biến, tất cả đặt trong chuỗi liên kết bền chặt, gắn trách nhiệm của mỗi bên tham gia là cách làm mà Công ty TNHH LPF Fund và Công ty TNHH Cacao Land đang hướng tới tại các vùng trồng ca cao tại Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung bộ.
Bắt đầu từ mô hình liên kết tại địa phương
Theo bà Đoàn Thị Kim Xuyến, Giám đốc Công ty TNHH Cacao Land (đơn vị đóng chân trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk), để xây dựng vùng nguyên liệu bền vững, tháng 3/2026 đơn vị phối hợp LPF Fund, Trung tâm Khuyến nông đã hỗ trợ 20.350 cây giống ca cao cho 23 hộ dân trồng trên diện tích 18,5 ha tại các xã phía đông tỉnh Đắk Lắk gồm: Ea Bá, Đức Bình, Sông Hinh và Ea Ly; gắn hỗ trợ giống với hướng dẫn kỹ thuật và định hướng liên kết chuỗi.
Đến tháng 7/2026, Cacao Land tiếp tục phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Đắk Lắk và chính quyền địa phương hỗ trợ giống tại xã Ea Knốp và Công ty TNHH MTV Cà phê 52 ở xã Ea Kar. Trong đợt này, 12.600 cây được bàn giao cho 39 hộ tại Ea Knốp; Công ty Cà phê 52 nhận 10.000 cây ở đợt đầu.
Song hành với hỗ trợ cây giống, Cacao Land phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Đắk Lắk và UBND xã Sông Hinh tập huấn canh tác ca cao bền vững, giảm phát thải cho 50 nông dân ở phía đông tỉnh Đắk Lăk. Hoạt động hỗ trợ kỹ thuật này bổ sung điều kiện để người dân chăm sóc vườn và theo dõi sản xuất.
Cùng với Đắk Lắk, Cacao Land đang chuẩn bị mở rộng vùng nguyên liệu tại tỉnh Lâm Đồng bằng việc chuẩn bị hỗ trợ 12.600 cây giống ca cao ghép trên diện tích khoảng 20 ha để người dân xã Lương Sơn, Hàm Liêm, Tân Lập và Cát Tiên 2 trồng xen điều hoặc cây lâu năm khác gắn với tiêu thụ.
“Những hoạt động này tạo đầu mối để tổ chức vùng trồng và theo dõi quá trình sản xuất. Tuy nhiên, số cây hỗ trợ chưa phản ánh đầy đủ kết quả của một chương trình phát triển vùng nguyên liệu. Các chỉ dấu cần theo dõi tiếp là tỷ lệ cây sống, sinh trưởng, chi phí chăm sóc, chất lượng sản phẩm và thu nhập thực tế của hộ tham gia”, bà Đoàn Thị Kim Xuyến chia sẻ.
Ông Huỳnh Quốc Khánh, Giám đốc Công ty TNHH LPF Fund (đơn vị hoạt động trong lĩnh vực quản lý quỹ, kết nối và phát triển nguồn vốn xanh, nông nghiệp bền vững tại Việt Nam) cho biết, định hướng của LPF Fund sẽ cùng Cacao Land phát triển vùng nguyên liệu theo từng cụm liên kết, có khảo sát trước và có đầu mối chịu trách nhiệm. Điều kiện đất đai, nguồn nước, hệ thống cây che bóng, khả năng bố trí lao động và hạ tầng vận chuyển cần được xem xét trước khi quyết định quy mô. Đối với chuyển đổi cây trồng, phương án phải tính cả thu nhập trong thời gian chuyển tiếp và mức rủi ro mà hộ dân có thể chấp nhận.
“Ở mỗi cụm, nông dân, tổ hợp tác hoặc hợp tác xã cần được tham gia xây dựng cách tổ chức sản xuất. Hợp đồng liên kết phải làm rõ trách nhiệm cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật, yêu cầu chất lượng, cách xác định giá, giao nhận và thanh toán. Các khoản hỗ trợ hay ứng trước cũng cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu để người dân biết quyền lợi và nghĩa vụ của mình” ông Huỳnh Quốc Khánh chia sẻ.
Cũng theo ông Khánh, khuyến nông và chuyên gia có thể hỗ trợ lựa chọn quy trình, kiểm tra thực địa và xử lý vấn đề phát sinh. Chính quyền địa phương giữ vai trò quản lý nhà nước, hỗ trợ phối hợp và cung cấp thông tin trong phạm vi thẩm quyền. Cacao Land tổ chức liên kết sản xuất, kết nối thu mua và phát triển sản phẩm. Còn LPF Fund tập trung vào việc kết nối nguồn lực, chuẩn bị cấu trúc đầu tư và phối hợp theo dõi hiệu quả sử dụng vốn theo các thỏa thuận cụ thể.
Gắn nguyên liệu với sơ chế và chế biến sâu
Theo ông Huỳnh Quốc Khánh, vùng trồng chỉ phát huy giá trị khi kết nối được với khâu sau thu hoạch. Vì vậy, phương án liên kết cần tính đến điểm thu gom, lịch giao nhận, năng lực lên men, sấy và bảo quản.
Đối với việc phát triển thị trường đã có những bước đi từ trước. Năm 2023, Cacao Land khai trương phòng trưng bày và bán sản phẩm đầu tiên tại Buôn Ma Thuột, giới thiệu sản phẩm mang thương hiệu CACAO SMILE. Tháng 6/2026, Cacao Land được trao bản ghi nhớ nghiên cứu, khảo sát cơ hội đầu tư Khu phức hợp Logistics ca cao và chocolate tại Đắk Lắk. Định hướng nghiên cứu kết nối vùng nguyên liệu với chế biến, kho bảo quản, logistics và phát triển sản phẩm.
“LPF Fund xem việc chuẩn bị vùng nguyên liệu và nghiên cứu hạ tầng chế biến là hai công việc cần được đối chiếu thường xuyên. Quy mô nhà máy phải dựa vào tiến độ hình thành sản lượng và nhu cầu thị trường. Ngược lại, kế hoạch vùng trồng phải tính đến khả năng thu mua, tiêu chuẩn nguyên liệu và mức giá mà hoạt động chế biến có thể đáp ứng. Sự đồng bộ này cũng tạo điều kiện đưa công nghệ và nguồn lực quốc tế vào đúng nhu cầu”, ông Huỳnh Quốc Khánh nói.
Trong giai đoạn tiếp theo, theo ông Khánh, trọng tâm LPF Fund đề xuất là cùng Cacao Land và các bên trong chuỗi giá trị chuẩn hóa thông tin vùng trồng và lựa chọn những cụm có khả năng phát triển ổn định. Hồ sơ nên bắt đầu từ dữ liệu đơn giản: hộ tham gia, vị trí vườn, nguồn giống, thời điểm trồng, vật tư sử dụng, kết quả chăm sóc và giao nhận sản phẩm.
Việc số hóa cần phục vụ người sản xuất. Cán bộ kỹ thuật có thể hỗ trợ ghi nhận tại vườn; nông dân cần được biết dữ liệu dùng vào mục đích gì và ai được tiếp cận. Khi thông tin được cập nhật đều đặn, doanh nghiệp có thể lập kế hoạch thu mua tốt hơn, còn đối tác tài chính có thêm căn cứ đánh giá chi phí và rủi ro.
Đối với người trồng, thước đo thiết thực vẫn là thu nhập sau khi trừ chi phí, thời gian nhận tiền và sự ổn định của quan hệ mua bán. Phát triển vùng nguyên liệu vì vậy cần đi cùng cơ chế phân chia giá trị hợp lý, khuyến khích chất lượng và xử lý tranh chấp kịp thời.
Cần chính sách đất đai và cơ chế đa tầng
Ông Huỳnh Quốc Khánh cho biết, để vùng nguyên liệu phát triển đồng bộ và đáp ứng tiến độ đầu tư chế biến, LPF Fund kiến nghị cơ quan quản lý trung ương và địa phương làm rõ không gian phát triển ca cao trong quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và phương án tổ chức sản xuất có liên quan. Thông tin rõ ràng giúp nông dân yên tâm tham gia, doanh nghiệp có cơ sở đầu tư và bên tài trợ đánh giá được tính ổn định của dự án.
Một vấn đề LPF Fund đề nghị nghiên cứu là cách tiếp cận chính sách đối với cây ca cao. Tiêu chuẩn quốc gia về cây giống ca cao hiện được đặt trong nhóm cây công nghiệp lâu năm. Theo quan điểm của LPF Fund, nếu việc xây dựng chính sách chỉ dừng ở cách nhìn này mà chưa có hướng dẫn phù hợp cho ca cao trong các hệ thống canh tác đa tầng, cơ hội tổ chức vùng nguyên liệu và tiếp cận hỗ trợ có thể bị hạn chế.
Theo ông Khánh, LPF Fund đã kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan chuyên môn đánh giá khả năng bổ sung ca cao vào danh mục hoặc cơ cấu cây trồng phù hợp phục vụ phát triển rừng sản xuất khi có đủ căn cứ khoa học, sinh thái và pháp lý. Đồng thời, cần có hướng dẫn cụ thể về ca cao với vai trò cây trồng nông nghiệp trong mô hình đa tầng, trồng xen và nông lâm kết hợp trên những diện tích đủ điều kiện. Đây là kiến nghị nghiên cứu, hoàn thiện chính sách; việc xác định ca cao có phải cây trồng lâm nghiệp hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước.
Quy định về lâm nghiệp hiện đã có cơ chế sản xuất nông nghiệp kết hợp trong rừng sản xuất, với các điều kiện bảo vệ diện tích, chất lượng và khả năng tái sinh rừng. Do đó, cần làm rõ cách áp dụng đối với từng mô hình ca cao, từng hiện trạng đất và rừng.
“Chúng tôi đề nghị lựa chọn địa bàn phù hợp để khảo nghiệm và xây dựng mô hình có giám sát, làm rõ cơ cấu cây, yêu cầu bảo vệ rừng, hiệu quả kinh tế và cơ chế hưởng lợi. Kết quả cần được dùng để hoàn thiện hướng dẫn áp dụng thống nhất, giúp địa phương và doanh nghiệp có căn cứ triển khai, đồng thời giữ nguyên tắc không đánh đổi rừng tự nhiên để mở rộng ca cao. Đây là điều kiện để mở rộng vùng nguyên liệu có kiểm soát, tạo nền tảng đưa ca cao Việt Nam vươn tới vị thế xứng đáng trên thị trường thế giới trong tương lai gần”, ông Huỳnh Quốc Khánh chia sẻ.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp & Môi Trường
