Từ tư duy ‘bán mặt cho đất’, nông dân chuyển sang làm nghề chuyên nghiệp hơn, ứng dụng tri thức, liên kết thị trường để nâng tầm giá trị nông sản.
Từ “bán mặt cho đất” đến tư duy làm nghề
Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu chuyển mạnh sang mô hình kinh tế tri thức, nông nghiệp vốn được xem là ngành “truyền thống” cũng đang đứng trước yêu cầu phải tái cấu trúc sâu sắc. Không còn là câu chuyện “được mùa hay mất giá”, nông nghiệp hôm nay đòi hỏi sự chuyên nghiệp, minh bạch và kết nối. Ở trung tâm của quá trình ấy chính là người nông dân – chủ thể của sản xuất.
Nếu trước đây, hình ảnh người nông dân ĐBSCL gắn liền với sự lam lũ, phụ thuộc vào thời tiết, thì nay đang dần thay đổi. Một thế hệ nông dân mới đang hình thành: biết ứng dụng khoa học công nghệ, hiểu thị trường, chủ động liên kết và không ngừng học hỏi. Họ không chỉ “làm nông” mà đang thực sự “làm nghề nông” – một nghề có tri thức, có chiến lược và có trách nhiệm xã hội.
Tại vùng đất ĐBSCL, Đồng Tháp là địa phương tiên phong trong đổi mới tư duy nông nghiệp, và cũng là nơi thể hiện rõ nét sự chuyển mình này, với những câu chuyện sống động từ chính những người nông dân, Hội quán, hợp tác xã.
Ông Đặng Quang Giàu, nông dân thuộc Tổ hợp tác hoa kiểng Tân An (phường Sa Đéc, Đồng Tháp), là một trong nhiều nông dân điển hình cho quá trình chuyển đổi tư duy sản xuất để đạt những kết quả cao giúp làm giàu cho bản thân và những người lân cận. Tổ hợp tác của ông được thành lập từ năm 2017 với 11 thành viên, ban đầu chỉ canh tác khoảng 2 ha và chủ yếu trồng các loại hoa truyền thống.
Nhưng khi các lễ hội hoa bắt đầu được tổ chức, lượng du khách tăng lên, ông Giàu và các thành viên nhận ra rằng cần thay đổi. Từ đó, tổ bắt đầu nghiên cứu thị hiếu, tìm kiếm giống mới, trong đó có cúc mâm xôi nhiều màu, một giống hoa nhập ngoại có giá trị cao.
Sau thời gian thử nghiệm, mô hình mới dần ổn định và mang lại hiệu quả. Đặc biệt, khi kết hợp với du lịch, giá trị của sản phẩm được nâng lên đáng kể. Không chỉ bán hoa, tổ hợp tác còn bán trải nghiệm – điều mà trước đây ít ai nghĩ đến.
Thay vì chỉ trồng hoa để bán vào dịp Tết, họ thiết kế cả không gian tham quan: những cánh đồng hoa trên mặt nước, lối đi bằng xuồng, tiểu cảnh chụp ảnh… tạo nên trải nghiệm độc đáo cho du khách. Ông Giàu cho biết, có năm lượng khách đến tham quan lên đến hơn 50.000 lượt. Nhiều người từ TP. HCM và các tỉnh lân cận đến không chỉ để mua hoa mà còn để “check-in”, tận hưởng không gian làng quê.
“Khách đến là mình bán được nhiều thứ: hoa, dịch vụ, hình ảnh. Nếu chỉ trồng rồi mang ra chợ bán thì không thể tiêu thụ hết sản lượng lớn như vậy”, ông Giàu nói.
Giai đoạn 2023-2025, tổ hợp tác tiếp tục sáng tạo thêm nhiều mô hình như cánh đồng hoa tạo hình lá cờ, ngôi sao, trái tim… nhằm tăng tính thu hút. Đây không chỉ là sản phẩm nông nghiệp, mà còn là sản phẩm văn hóa, du lịch.
Bài học rút ra từ ông Giàu là: trong kỷ nguyên mới, nông nghiệp không chỉ dừng ở sản xuất mà phải tích hợp nhiều giá trị từ trải nghiệm, cảm xúc đến câu chuyện thương hiệu.
Liên kết chuỗi – nền tảng của sự chuyên nghiệp
Còn ông Trần Hữu Toàn, Giám đốc HTX Sầu riêng Hữu Hiệp (Đồng Tháp), cho rằng: Để một trái sầu riêng đến tay người tiêu dùng là cả một chuỗi giá trị. Nếu chỉ làm tốt khâu sản xuất mà bỏ qua các khâu khác thì không thể phát triển bền vững.
Theo ông, yêu cầu của thị trường hiện nay rất cao, từ chất lượng, an toàn thực phẩm đến truy xuất nguồn gốc. Điều này buộc nông dân phải thay đổi cách làm, từ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đến ghi chép nhật ký sản xuất.
Nhiều năm qua, HTX luôn hướng dẫn bà con chọn giống từ cơ sở uy tín, mua phân bón và thuốc BVTV; thêm vào đó là hỗ trợ canh tác theo quy trình an toàn, ứng dụng công nghệ để truy xuất nguồn gốc. Đây là những tiêu chí bắt buộc nếu muốn xuất khẩu.
Bên cạnh đó, hợp tác xã còn đóng vai trò kết nối với doanh nghiệp, đảm bảo đầu ra ổn định cho nông dân. Nhờ vậy, người trồng sầu riêng không còn bị phụ thuộc vào thương lái như trước.
Không chỉ với sầu riêng, các ngành hàng khác như xoài cũng đang đi theo hướng chuyên nghiệp hóa. Ông Đoàn Thanh Hiền, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Khoa học kỹ thuật chăm sóc xoài (Đồng Tháp), cho rằng muốn cạnh tranh thì sản phẩm phải đạt chuẩn.
Ông đúc kết 6 tiêu chí: “ngon, lành, đẹp, đều, nhiều và rẻ”. Đây không chỉ là khẩu hiệu, mà là quy trình sản xuất cụ thể, từ chăm sóc, tỉa trái đến thu hoạch. Ngoài ra, ông Hiền còn mở mô hình tham quan vườn xoài để quảng bá sản phẩm. Khách đến không chỉ mua xoài mà còn hiểu cách trồng, cách chăm sóc, từ đó tăng niềm tin và giá trị sản phẩm.
“Làm nông bây giờ phải biết kể câu chuyện của mình. Khi khách hiểu, họ sẽ sẵn sàng trả giá cao hơn. Lúc đó, giá trị nông sản sẽ tăng gấp nhiều lần so với cách làm truyền thống trước đây”, ông nói.
Xây dựng hệ sinh thái nông dân chuyên nghiệp
Để nông dân trở nên chuyên nghiệp, không thể thiếu vai trò của hệ thống khuyến nông hỗ trợ. Ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, cho biết: Trong bối cảnh nông nghiệp đang chuyển mình mạnh mẽ theo hướng hiện đại, yêu cầu đặt ra đối với người nông dân không chỉ dừng lại ở sản xuất mà phải tiến tới chuyên nghiệp hóa toàn diện. Hệ thống khuyến nông quốc gia thời gian qua đã và đang được tái cấu trúc để thích ứng với yêu cầu mới, trong đó trọng tâm là chuyển từ “chuyển giao kỹ thuật đơn thuần” sang “đồng hành toàn diện” cùng nông dân.
Ông Thanh nhấn mạnh, một trong những định hướng quan trọng là xây dựng lực lượng khuyến nông chuyên nghiệp ngay từ cơ sở. Tại cấp xã, đội ngũ khuyến nông không thể làm tất cả mọi việc, mà cần đóng vai trò tổ chức, điều phối và kết nối các nguồn lực. Đặc biệt, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đang từng bước hình thành mạng lưới chuyên gia đa lĩnh vực để hỗ trợ kịp thời theo nhu cầu thực tế của nông dân.
Bên cạnh đó, công tác đào tạo, tập huấn cũng được đổi mới mạnh mẽ theo hướng thực chất, linh hoạt và ứng dụng công nghệ số. Việc hợp tác với các nền tảng truyền thông, công nghệ giúp nông dân tiếp cận kiến thức nhanh hơn, đồng thời nâng cao năng lực quảng bá, tiêu thụ sản phẩm.
“Khi có sự đồng hành hiệu quả giữa khuyến nông – nông dân – doanh nghiệp, thì quá trình hiện đại hóa nông nghiệp sẽ được thúc đẩy nhanh và bền vững hơn”, ông Thanh khẳng định.
Ông Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng: Để hình thành đội ngũ nông dân chuyên nghiệp trong bối cảnh mới, điều cốt lõi là phải thay đổi cách tiếp cận, từ sản xuất đơn lẻ sang tư duy kinh tế nông nghiệp dựa trên dữ liệu, thị trường và liên kết.
Mỗi người nông dân cần nhìn nhận lại vai trò của mình trong chuỗi giá trị. Việc tham gia HTX, tổ hợp tác hay các mô hình kinh tế tập thể là điều tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh. Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường.
“Chúng ta phải xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp, nơi nông dân được hỗ trợ từ đào tạo, công nghệ đến thị trường. Khi đó, người nông dân không chỉ sản xuất giỏi mà còn kinh doanh giỏi, đủ sức tham gia sâu vào nền kinh tế tri thức”, ông Hải nhấn mạnh.
Theo ông Phan Như Nguyện, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Nông dân Việt Nam, để phát triển nông dân chuyên nghiệp cần xây dựng hệ sinh thái đầy đủ, từ đào tạo, tài chính đến tổ chức sản xuất. Hội Nông dân sẽ tiếp tục nâng cao chất lượng các mô hình tập thể, tổ chức đào tạo thiết thực và tôn vinh những nông dân giỏi. Đây là cách để lan tỏa tinh thần học hỏi và sáng tạo trong cộng đồng.
Người nông dân phải được đặt vào trung tâm của mọi chính sách. Khi họ mạnh lên, nông nghiệp sẽ mạnh lên. Từ những câu chuyện thực tế ở Đồng Tháp, có thể thấy rõ một điều: khi người nông dân thay đổi, cả ngành nông nghiệp sẽ thay đổi.
Họ không còn là người sản xuất thụ động, mà trở thành nhà kinh doanh, nhà sáng tạo, thậm chí là người kể chuyện. Họ đóng góp vào nền kinh tế tri thức không thua kém bất kỳ ngành nghề nào.
Hành trình trở thành nông dân chuyên nghiệp không dễ, nhưng là con đường tất yếu. Và khi con đường ấy được đi đúng hướng, nông nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể bứt phá mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.
Làm nông bằng tri thức và cảm xúc
Ở góc nhìn rộng hơn, ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nhấn mạnh, chuyển đổi nông nghiệp trước hết là chuyển đổi tư duy. Người nông dân hiện đại cần chủ động cập nhật thông tin thị trường toàn cầu, học hỏi công nghệ mới và kể được câu chuyện sản phẩm của mình làm ra. Giá trị nông sản không chỉ nằm ở sản lượng mà còn ở sự tử tế trong sản xuất, trách nhiệm với người tiêu dùng và khả năng gia tăng giá trị thông qua chế biến, truyền thông và sáng tạo.
Ông kể câu chuyện một nông dân trồng nhãn sau khi chuyển sang canh tác hữu cơ đã nói rằng: “bán nhãn để được một giấc ngủ ngon”, bởi không còn lo người tiêu dùng bị ảnh hưởng sức khỏe. Theo ông, đây chính là giá trị cốt lõi của nông nghiệp hiện đại, sản xuất không chỉ vì lợi nhuận mà còn vì đạo đức nghề nghiệp và niềm tin thị trường.
Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan cho rằng, thế giới đang thay đổi rất nhanh, vì vậy người nông dân không thể sản xuất theo thói quen cũ mà cần chủ động cập nhật thông tin toàn cầu. Tính chuyên nghiệp không nằm ở quy mô lớn hay nhỏ, mà ở khả năng học hỏi liên tục và thích ứng với xu thế mới.
Ông cũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong nông nghiệp hiện đại. Nhiều quốc gia đã sử dụng công nghệ để cải thiện hình dạng, mùi vị và chất lượng nông sản nhằm đáp ứng đa dạng thị hiếu người tiêu dùng. Điều này cho thấy cạnh tranh nông nghiệp hiện nay không chỉ ở sản lượng mà nằm ở tri thức, sáng tạo và giá trị gia tăng.
Theo ông Lê Minh Hoan, nông nghiệp Việt Nam không nên chỉ tự hào về kim ngạch xuất khẩu thô mà cần chuyển mạnh sang chế biến sâu và phát triển hệ sinh thái sản phẩm. Một ngành hàng thành công là khi từ một loại nông sản có thể tạo ra hàng trăm sản phẩm khác nhau, nâng cao giá trị thay vì chỉ bán nguyên liệu.
Thông điệp ông gửi đến nông dân Đồng Tháp là: muốn đi xa phải thay đổi tư duy, học hỏi không ngừng và cùng nhau hợp tác để tạo nên nền nông nghiệp trách nhiệm, hiện đại và bền vững.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp & Môi Trường
